غذای خانگی ارزان‌تر است اما کامل نیست؛ آنچه پیش از عوض کردن غذای سگ و گربه باید بدانید!

قیمت کیسه‌ی غذای خشک باز هم بالا رفته و فکری که به ذهن خیلی از صاحبان سگ و گربه می‌رسد ساده است: کمی مرغ و برنج در خانه می‌پزیم؛ هم ارزان‌تر است و هم «طبیعی‌تر». نگرانی از قیمت هم بی‌پایه نیست؛ به گزارش اقتصاد۲۴، در شهریور امسال هر کیلو غذای خشک سگ در بازار از چند صد هزار تا حدود ۴ میلیون تومان قیمت داشت. اما پژوهشی که دانشگاه کالیفرنیا، دیویس در ژورنال انجمن دامپزشکی آمریکا (JAVMA) منتشر کرد، تصویر دیگری از غذای خانگی نشان می‌دهد: از ۲۰۰ دستور غذای خانگی سگ، ۹۵ درصد دست‌کم یک ماده‌ی مغذی ضروری را به اندازه‌ی کافی نداشتند.

در این مطلب می‌خوانید دستورهای غذای خانگی معمولاً چه چیزی کم دارند و چرا مرغ و برنج به‌تنهایی کافی نیست، چرا گربه را نمی‌شود مثل سگ تغذیه کرد و کدام خوراکی‌های سفره‌ی ما برای پت خطرناک‌اند. به این هم می‌پردازیم که اگر بودجه محدود است، چطور غذای ارزان‌تر اما کامل پیدا کنید و تعویض غذا را چطور پیش ببرید که به معده‌ی پت، یا در مورد گربه به کبدش، آسیبی نرسد.

دستورهای غذای خانگی چه چیزی کم دارند؟

پژوهشگران دانشگاه دیویس در این مطالعه که سال ۲۰۱۳ منتشر شد، ۲۰۰ دستور غذای سگ را از ۳۴ منبع، از کتاب‌های درسی دامپزشکی تا کتاب‌های عمومی و وب‌سایت‌ها، جمع کردند و با نرم‌افزار تحلیل تغذیه بررسی کردند؛ ۱۵ دستور را هم در آزمایشگاه آزمودند تا نتیجه‌ی نرم‌افزار را بسنجند. بیش از ۸۳ درصد دستورها چند کمبود هم‌زمان داشتند و فقط ۹ دستور حداقل‌های انجمن رسمی کنترل خوراک دام آمریکا (AAFCO) را برای سگ بالغ برآورده می‌کردند. به گزارش خود دانشگاه، شایع‌ترین کمبودها کولین، ویتامین D، روی و ویتامین E بود؛ کمبودهایی که به گفته‌ی پژوهشگران می‌تواند به اختلال در سیستم ایمنی، تجمع چربی در کبد و مشکلات اسکلتی و عضلانی منجر شود.

مشکل فقط در ترکیب مواد نبود. ۹۲ درصد دستورها توضیحات مبهم یا ناقصی داشتند که آشپز را به حدس زدن وامی‌داشت و ۸۵ درصد هیچ اطلاعاتی درباره‌ی کالری غذا یا اندازه‌ی سگ نمی‌دادند. دستورهایی که دامپزشکان نوشته بودند کمبود کمتر و خفیف‌تری داشتند، اما بیشترشان هم بی‌نقص نبودند. تنها گروهی که همه‌ی دستورهایش برای سگ بالغ کافی بود، چهار دستوری بود که متخصصان تغذیه‌ی دامپزشکی دارای بورد تخصصی نوشته بودند. جنیفر لارسن، سرپرست این پژوهش، یادآوری می‌کند که چون بسیاری از دستورها کمبودهای مشابهی دارند، چرخاندن چند دستور برای «تنوع» هم مشکل را حل نمی‌کند.

وضعیت گربه‌ها از این هم سخت‌تر است. همین گروه در سال ۲۰۱۹، ۱۱۴ دستور غذای خانگی گربه را بررسی کرد و طبق چکیده‌ی مقاله، هیچ دستوری همه‌ی مقادیر توصیه‌شده‌ی شورای ملی پژوهش آمریکا (NRC) را تأمین نمی‌کرد. کولین در نزدیک ۹۰ درصد دستورها، آهن در ۷۷ درصد و تیامین (ویتامین B1) و روی در حدود ۶۲ درصد آن‌ها کمتر از حد توصیه‌شده بود. ۱۱۳ دستور از ۱۱۴ دستور توضیحات مبهمی برای پخت داشتند و ۴۶ دستور اصلاً نگفته بودند چه مقدار از غذا باید به گربه داد.

چرا مرغ و برنج کافی نیست؟

راهنمای دامپزشکی مرک (Merck Veterinary Manual) می‌نویسد مشکلات تغذیه‌ای در سگ و گربه بیشتر از همه وقتی پیش می‌آید که غذای خانگی نامتوازن به آن‌ها داده شود و غذایی که فقط از چند قلم ساخته شده، اغلب کافی نیست. کلسیم یکی از رایج‌ترین نمونه‌هاست. به نوشته‌ی مرک، غذایی که بیشترش گوشت باشد، یا حتی رژیمی که فقط از گوشت چرخ‌کرده و برنج تشکیل شده، می‌تواند در سگ و گربه کمبود کلسیم ایجاد کند؛ چون گوشت فسفر زیادی دارد و کلسیمش کم است. پیامد این عدم تعادل وضعیتی است که مرک آن را هیپرپاراتیروئیدی ثانویه‌ی تغذیه‌ای می‌نامد و به کاهش مواد معدنی استخوان‌ها می‌انجامد.

ویتامین D مثال دیگری است. شاید فکر کنید پتی که آفتاب می‌گیرد ویتامین D کافی دارد، اما مرک توضیح می‌دهد سگ و گربه ماده‌ی پیش‌سازی را که پوست برای ساختن ویتامین D زیر نور خورشید لازم دارد، بسیار کم دارند و باید این ویتامین را از غذا بگیرند. به همین دلیل نرمی استخوان (راشیتیسم) با غذاهای کامل تجاری نادر است و نشانه‌هایش بیشتر وقتی دیده می‌شود که غذای خانگی بدون مکمل داده شود. زیاده‌روی در جهت مخالف هم خطر دارد: طبق همین منبع، غذایی که فقط از جگر تهیه شود می‌تواند در هر دو گونه مسمومیت با ویتامین A ایجاد کند.

گربه، سگ کوچک نیست

مرکز سلامت گربه‌ی دانشگاه کورنل گربه را «گوشت‌خوار اجباری» می‌نامد؛ یعنی جانوری که به مواد مغذی‌ای وابسته است که فقط در فرآورده‌های حیوانی پیدا می‌شوند. مهم‌ترینشان تورین است، اسیدآمینه‌ای که به نوشته‌ی مرک کمبودش در گربه به بیماری عضله‌ی قلب (کاردیومیوپاتی اتساعی) و تخریب شبکیه‌ی چشم منجر می‌شود. پروتئین‌های گیاهی اصلاً تورین ندارند و به همین دلیل مرک تأکید می‌کند که گربه باید بخشی از پروتئینش را از منابع حیوانی بگیرد، مگر اینکه تورین به‌صورت مکمل به غذایش اضافه شود.

فهرست تفاوت‌ها به تورین ختم نمی‌شود. مرک توضیح می‌دهد گربه نمی‌تواند بتاکاروتن گیاهان را به ویتامین A تبدیل کند، اسید آراشیدونیک را که در روغن‌های گیاهی وجود ندارد باید از چربی گوشت، مرغ و تخم‌مرغ بگیرد و نیاسین موردنیازش را هم نمی‌تواند به‌اندازه‌ی کافی خودش بسازد. نیاز گربه به بعضی اسیدهای آمینه هم بیشتر از سگ است. نتیجه‌ی عملی این تفاوت‌ها روشن است: به نوشته‌ی مرک، گربه‌ای که با غذای ساخته‌شده برای سگ تغذیه شود ممکن است دچار کمبودهای تغذیه‌ای شود. پس اگر در خانه هم سگ دارید و هم گربه، خریدن یک کیسه‌ی بزرگ غذای سگ برای هر دو صرفه‌جویی واقعی نیست.

کورنل دو هشدار دیگر هم دارد. مکمل‌ها را بدون تأیید دامپزشک به گربه ندهید، و سراغ غذای خام یا نیم‌پز هم نروید؛ این مرکز چنین غذاهایی را توصیه نمی‌کند، چون ممکن است باکتری، ویروس و انگل داشته باشند و فایده‌ی سلامتی روشنی هم برایشان ثابت نشده است.

کدام خوراکی‌های سفره برای پت خطرناک‌اند؟

وقتی غذای خانگی به معنای ته‌مانده‌ی غذای خودمان باشد، خطر فقط کمبود نیست. پیاز و سیر در بسیاری از غذاهای ایرانی حضور دارند و همین دو، طبق راهنمای مرک، می‌توانند در سگ و گربه نوعی کم‌خونی ناشی از تخریب گلبول‌های قرمز ایجاد کنند. پختن هم پیاز را بی‌خطر نمی‌کند. مرک می‌نویسد سگ‌ها و گربه‌ها با پیاز و سیر خام، پخته، خشک‌شده و پودری مسموم شده‌اند و شکل‌های غلیظ مثل پودر پیاز و سیر بیشترین سهم را در این مسمومیت‌ها دارند. گربه حساس‌ترین گونه است؛ مسمومیت در گربه با خوردن کمتر از یک قاشق چای‌خوری پیاز پخته هم گزارش شده است.

نکته‌ی فریبنده‌ی این مسمومیت تأخیر آن است. به نوشته‌ی مرک، نشانه‌های کم‌خونی معمولاً چند روز بعد از خوردن ظاهر می‌شوند و تخریب گلبول‌ها بیشتر ۳ تا ۵ روز پس از تماس رخ می‌دهد؛ یعنی ممکن است وقتی پت بی‌حال شده، دیگر کسی آن وعده‌ی خورشت را به یاد نیاورد.

دو خوراکی دیگر هم ارزش یادآوری دارند. انگور و کشمش در بعضی سگ‌ها به نارسایی کلیه انجامیده‌اند و مرک تأکید می‌کند که مقدار خطرناکشان قابل پیش‌بینی نیست، چون میزان ماده‌ای که احتمالاً عامل مسمومیت است از میوه‌ای به میوه‌ی دیگر فرق می‌کند. بیشتر سگ‌های مسموم ۶ تا ۱۲ ساعت پس از خوردن دچار استفراغ یا اسهال می‌شوند. زایلیتول هم که در آدامس‌ها و شیرینی‌های بدون قند و بعضی کره‌های بادام‌زمینی به کار می‌رود، می‌تواند در سگ ظرف ۳۰ دقیقه قند خون را به‌شدت پایین بیاورد و در مقدارهای بالا به نارسایی کبد برسد.

اگر بودجه محدود است، چه گزینه‌ای می‌ماند؟

خبر خوب این است که غذای کامل لزوماً گران‌ترین غذای بازار نیست. کیلین هاینتزه، متخصص تغذیه‌ی دامپزشکی در دانشکده‌ی دامپزشکی کامینگز دانشگاه تافتس، هزینه‌ی سالانه‌ی غذاهای پرفروش را برای یک سگ متوسط تا بزرگ مقایسه کرد. گران‌ترین غذا حدود ۳۶ برابر ارزان‌ترین هزینه داشت و تغذیه‌ی کامل با غذای کنسروی حدود ۵ برابر غذای خشک تمام می‌شد، حتی وقتی برند یکسان بود. بااین‌حال، او می‌نویسد شواهد علمی چندانی وجود ندارد که برای یک سگ سالم معمولی، یک نوع غذا بر بقیه برتری داشته باشد. همه‌ی غذاهایی که بررسی کرد کامل و متوازن بودند و به گفته‌ی خودش، اگر وضع مالی‌اش تنگ بود، ارزان‌ترین آن‌ها را هم به سگ خودش می‌داد. جمع‌بندی او این است که تقریباً در هر محدوده‌ی قیمتی، غذای باکیفیتی برای پت سالم پیدا می‌شود.

پس معیار اصلی برچسب است، نه قیمت یا تبلیغ. کورنل توصیه می‌کند روی بسته دنبال عبارتی بگردید که نشان دهد غذا طبق استاندارد AAFCO «کامل و متوازن» است و ببینید برای کدام مرحله‌ی زندگی ساخته شده؛ بچه‌گربه، گربه‌ی بالغ یا همه‌ی سنین. برای مقایسه‌ی قیمت هم تافتس پیشنهاد می‌کند به‌جای قیمت هر کیسه، هزینه‌ی هر کیلوکالری را حساب کنید: قیمت را بر وزن بسته تقسیم کنید و با توجه به کالری هر کیلو که روی برچسب آمده، ببینید پت روزانه چه مقدار از آن غذا لازم دارد. غذایی که کالری بیشتری دارد ممکن است گران‌تر به نظر برسد، اما مقدار کمتری از آن کافی است.

اگر به هر دلیلی تصمیمتان غذای خانگی است، توصیه‌ی منابع یکی است: دستور را از اینترنت برندارید. کورنل می‌گوید اگر دامپزشک به دلایل پزشکی غذای خانگی را توصیه کرد، دستورش باید از دامپزشک متخصص تغذیه گرفته شود و لارسن هم همین را به صاحبان سگ توصیه می‌کند. یادتان باشد که در پژوهش دیویس، بخش بزرگی از مشکل توضیحات مبهمی بود که آشپز را به حدس زدن وامی‌داشت؛ پس دستوری بخواهید که مقدار هر ماده و هر مکمل را دقیق مشخص کرده باشد.

غذا را چطور عوض کنیم؟

دبورا لیندر، متخصص تغذیه‌ی دامپزشکی در تافتس، توصیه می‌کند غذای تازه را آرام‌آرام و دست‌کم در طول یک هفته با غذای قبلی مخلوط کنید. بعضی پت‌ها سریع کنار می‌آیند و بعضی ممکن است ۴ تا ۶ هفته زمان بخواهند. برنامه‌ای که او پیشنهاد می‌کند این است:

به نوشته‌ی لیندر، کمی نرم شدن مدفوع در این دوره طبیعی است. اما اگر استفراغ، اسهال، نفخ زیاد یا یبوست دیدید، احتمالاً غذای تازه را زیادی سریع اضافه کرده‌اید یا غذا با پت سازگار نیست. اگر علائم خفیف است و پت حالش خوب است، یکی دو روز روی آخرین نسبتی که مشکلی ایجاد نکرده بمانید و بعد آهسته‌تر ادامه دهید. استفراغ مداوم، اسهال آبکی، درد یا بی‌حالی دلیل تماس با دامپزشک است. یک نکته‌ی دیگر را هم فراموش نکنید: کالری غذاها یکسان نیست و یک پیمانه از غذای تازه لزوماً همان انرژی یک پیمانه از غذای قبلی را ندارد، پس مقدار را از روی برچسب غذای جدید یا با کمک دامپزشک تنظیم کنید.

وقتی گربه غذای تازه را نمی‌خورد

بعضی گربه‌ها، به‌ویژه آن‌هایی که زود دچار استرس می‌شوند، به تغییر حساس‌ترند. لیندر برای این گربه‌ها پیشنهاد می‌کند غذای قبلی و جدید را در دو ظرف جدا کنار هم بگذارید. اگر گربه غذای تازه را امتحان نکرد، بعد از یک ساعت آن را بردارید و در وعده‌ی بعد دوباره غذای تازه بگذارید. وقتی با میل از آن خورد، غذای قبلی را در مرحله‌های ۲۵ درصدی کم کنید.

آنچه نباید امتحان کنید روش «گرسنه بماند تا بخورد» است. کورنل هشدار می‌دهد گربه‌ای که غذا نمی‌خورد ممکن است به مشکلات جدی پزشکی دچار شود و گربه‌ای که غذا را پس می‌زند و وزن کم می‌کند باید معاینه شود. یکی از این مشکلات کبد چرب گربه (لیپیدوز کبدی) است. مرک گربه‌های چاق را در معرض بیشترین خطر می‌داند و جایگزین کردن غذا با غذایی که گربه نمی‌پذیرد را، به‌ویژه در رژیم‌های کاهش وزن اجباری، از عوامل زمینه‌ساز آن نام می‌برد. این بیماری جدی است: طبق همین منبع، حتی با مراقبت‌های ویژه حدود ۷۵ تا ۸۰ درصد گربه‌هایی که به‌شدت درگیر شده‌اند زنده می‌مانند.

کاسه‌ی مرغ و برنج شاید امروز ارزان‌تر تمام شود، اما غذایی که کامل نیست هزینه‌اش را دیرتر و از بدن پت می‌گیرد.

این مطلب جای معاینه‌ی دامپزشک را نمی‌گیرد.