سرماخوردگی گربه کار هوای سرد نیست؛ ویروسی که از گربه‌ای به گربه‌ی دیگر می‌رسد

صبح یکی از روزهای پاییز است، پنجره دیشب باز مانده و گربه‌تان پشت سر هم عطسه می‌کند و گوشه‌ی چشمش خیس است. اولین فکری که به ذهن بیشتر ما می‌رسد این است که «سرما خورده». اما آنچه سرماخوردگی گربه می‌نامیم، در منابع دامپزشکی نام دیگری دارد: عفونت دستگاه تنفسی فوقانی. به گفته‌ی انجمن آمریکایی پیشگیری از حیوان‌آزاری (ASPCA)، ۸۰ تا ۹۰ درصد این عفونت‌های واگیردار کار دو ویروس است: هرپس‌ویروس گربه و کالیسی‌ویروس گربه. یعنی پای ویروسی در میان است که معمولاً از گربه‌ی دیگری رسیده، نه فقط هوای سرد.

در این مطلب می‌خوانید این ویروس‌ها چطور منتقل می‌شوند و چرا بعضی گربه‌ها هر چند وقت یک بار دوباره بیمار می‌شوند، کدام علائم را می‌شود در خانه زیر نظر داشت و برای کدام علائم باید همان روز سراغ دامپزشک رفت. به این هم می‌پردازیم که چرا قرص سرماخوردگی خودتان می‌تواند برای گربه کشنده باشد و واکسن واقعاً چه کاری از دستش برمی‌آید.

سرماخوردگی گربه دقیقاً چیست؟

مرکز سلامت گربه‌ی دانشگاه کورنل دستگاه تنفسی فوقانی را شامل بینی، سینوس‌ها، دهان، حلق و حنجره می‌داند و عفونت‌های این ناحیه را از بیماری‌های رایج گربه معرفی می‌کند؛ به‌ویژه در جاهای شلوغی مثل پناهگاه‌ها و مراکز پرورش. طبق راهنمای دامپزشکی مرک (Merck Veterinary Manual)، بیشتر این عفونت‌ها را هرپس‌ویروس گربه، عامل بیماری‌ای به نام رینوتراکئیت ویروسی گربه، ایجاد می‌کند؛ هرچند در بعضی جمعیت‌ها کالیسی‌ویروس شایع‌تر است و یک گربه می‌تواند هم‌زمان به هر دو مبتلا شود. باکتری‌هایی مثل کلامیدیا و مایکوپلاسما هم ممکن است در کار باشند، اما به نوشته‌ی مرک اهمیتشان از این دو ویروس کمتر است.

اعدادی که کورنل منتشر کرده نشان می‌دهد این ویروس‌ها تا چه اندازه رایج‌اند. تا ۹۷ درصد گربه‌ها در طول عمرشان با هرپس‌ویروس روبه‌رو می‌شوند و در ۸۰ درصد آن‌ها عفونت مادام‌العمر باقی می‌ماند. کالیسی‌ویروس در گربه‌هایی که در گروه‌های کوچک زندگی می‌کنند حدود ۱۰ درصد را آلوده می‌کند، اما در محیط‌های شلوغ این عدد ممکن است به ۹۰ درصد برسد.

ویروس چطور از یک گربه به گربه‌ی دیگر می‌رسد؟

به نوشته‌ی مرک، این ویروس‌ها با قطرک‌هایی که هنگام عطسه در هوا پخش می‌شوند و همین‌طور از راه اشیای آلوده منتقل می‌شوند؛ حتی دست کسی که گربه‌ی بیمار را لمس کرده می‌تواند ویروس را به گربه‌ی سالم برساند. نسخه‌ی تخصصی همین راهنما دوره‌ی نهفتگی هر دو ویروس را ۲ تا ۶ روز ذکر می‌کند؛ یعنی گربه‌ای که امروز با ویروس تماس پیدا کرده، ممکن است تا چند روز هیچ نشانه‌ای نداشته باشد.

نکته‌ی مهم‌تر این است که گربه‌ی ظاهراً سالم هم می‌تواند ناقل باشد. ASPCA توضیح می‌دهد که گربه‌های مبتلا ممکن است تا آخر عمر ناقل بمانند و بی‌آنکه علامتی داشته باشند ویروس را پخش کنند. مرک هم می‌نویسد کالیسی‌ویروس به‌طور مداوم از بدن گربه دفع می‌شود و هرپس‌ویروس به‌صورت دوره‌ای. به همین دلیل ASPCA توصیه می‌کند گربه‌ی بیمار را از بقیه جدا کنید و وقتی به چند گربه رسیدگی می‌کنید، بهداشت را جدی بگیرید؛ ظرف آب و غذای جدا و شستن دست‌ها بعد از تماس با گربه‌ی بیمار، کمک واقعی به بقیه‌ی گربه‌های خانه است.

کدام گربه‌ها آسیب‌پذیرترند؟

مرک در فهرست عوامل خطر از استرس، شلوغی و تماس با گربه‌ی بیمار نام می‌برد و می‌گوید بچه‌گربه‌ها و گربه‌های مسن بیش از بقیه در معرض بیماری‌اند. به نوشته‌ی همین منبع، نژادهای پوزه‌کوتاه بیشتر در خطر شکل مزمن بیماری قرار دارند؛ نکته‌ای که صاحبان گربه‌هایی مثل پرشین و اگزوتیک شورت‌هیر بهتر است در نظر داشته باشند.

استرس؛ کلیدی که ویروس خفته را بیدار می‌کند

داستان هرپس‌ویروس درست از همین‌جا با سرماخوردگی انسان فرق پیدا می‌کند. به نوشته‌ی مرک، بعد از آنکه علائم برطرف شد، ویروس معمولاً تا آخر عمر در حالت غیرفعال در بدن گربه می‌ماند و می‌تواند، به‌خصوص در دوره‌های استرس، دوباره فعال شود و بیماری را برگرداند. هیئت مشورتی اروپایی بیماری‌های گربه (ABCD) هم در راهنمای خود تأکید می‌کند که بیشتر گربه‌ها پس از بهبود، ناقل مادام‌العمر ویروس می‌شوند و استرس می‌تواند ویروس را دوباره فعال کند.

کورنل نمونه‌هایی از این محرک‌ها را نام می‌برد: شلوغی، جراحی، آمدن گربه‌ی تازه به خانه و اسباب‌کشی. پس اگر گربه‌تان چند روز بعد از اسباب‌کشی یا آمدن یک هم‌خانه‌ی تازه دوباره عطسه می‌کند و چشمش ملتهب شده، شاید هوای سرد مقصر نباشد؛ ممکن است ویروسی که مدت‌ها پیش گرفته، دوباره بیدار شده باشد.

علائم: فقط عطسه نیست

مرک تصویر کاملی از بیماری می‌دهد. در عفونت هرپس‌ویروس، تبی که ممکن است به ۴۰٫۵ درجه برسد و کم و زیاد شود، عطسه‌های پشت سر هم، التهاب ملتحمه‌ی چشم، آبریزش بینی و گاهی ریزش بزاق دیده می‌شود. ترشحات چشم و بینی اول شفاف‌اند و بعد غلیظ و چرکی می‌شوند و کم‌کم بی‌حالی و بی‌اشتهایی هم به آن‌ها اضافه می‌شود. در موارد شدید ممکن است در دهان یا روی قرنیه‌ی چشم زخم ایجاد شود.

کالیسی‌ویروس بیشتر دهان و ریه‌ها را درگیر می‌کند؛ بعضی سویه‌هایش زخم دهان می‌دهند و بعضی ذات‌الریه. به نوشته‌ی مرک، دو سویه از این ویروس در بچه‌گربه‌های ۸ تا ۱۲ هفته‌ای تب کوتاه، لنگش و درد مفاصل ایجاد می‌کنند که معمولاً بدون درمان بهتر می‌شود. با این همه، مرک یادآوری می‌کند که تشخیص این دو ویروس از روی علائم اغلب ممکن نیست. طول دوره‌ی بیماری هم یکسان نیست: در موارد خفیف ۵ تا ۱۰ روز و در موارد شدید تا ۶ هفته.

ASPCA توصیه می‌کند اگر به عفونت تنفسی مشکوک‌اید، خودتان تشخیص نگذارید و گربه را به دامپزشک نشان دهید؛ معاینه‌ای کوتاه معلوم می‌کند که گربه تب دارد، دچار کم‌آبی شده یا به دارو نیاز دارد. به گفته‌ی همین منبع، بعضی از این عفونت‌ها اگر درمان نشوند، به ذات‌الریه، نابینایی یا مشکلات تنفسی مزمن می‌رسند.

چرا گربه‌ی سرماخورده غذا نمی‌خورد؟

گربه پیش از آنکه غذا را بچشد، آن را بو می‌کند. کورنل توضیح می‌دهد که وقتی بینی گرفته باشد، گربه بوی غذا را حس نمی‌کند و اشتهایش کم می‌شود؛ برای همین تغذیه و آب کافی را از مهم‌ترین بخش‌های مراقبت می‌داند. راهنمای ABCD برای گربه‌ای که غذا نمی‌خورد، غذای خوش‌طعم و نرم‌شده‌ای را پیشنهاد می‌کند که در صورت نیاز کمی گرم شده باشد.

مرک توصیه می‌کند ترشحات چشم و بینی مرتب پاک شوند. اگر این ترشحات خشک و سفت شده باشند، به نوشته‌ی مرک و ABCD، بخور با سرم نمکی (نبولایزر) یا قطره‌ی نمکی بینی می‌تواند آن‌ها را نرم کند؛ بهتر است روش و دفعات آن را از دامپزشک بپرسید. در موارد شدیدتر، گربه ممکن است به سرم برای جبران کم‌آبی، غذا دادن با سرنگ یا لوله‌ی تغذیه و حتی اکسیژن نیاز داشته باشد. پس گربه‌ای را که غذا نمی‌خورد، به امید خوب شدن خودبه‌خود در خانه نگه ندارید.

درمان: آنتی‌بیوتیک برای بیماری ویروسی؟

بیماری ویروسی است، پس شاید عجیب باشد که دامپزشک برای گربه آنتی‌بیوتیک تجویز کند. مرک توضیح می‌دهد که درمان بیشتر حمایتی است و آنتی‌بیوتیک برای عفونت باکتریایی ثانویه به کار می‌رود که در این بیماری شایع است. برای زخم قرنیه هم ممکن است داروی ضدویروس چشمی کنار داروهای دیگر تجویز شود و کورنل اضافه می‌کند که داروهای ضدویروس ممکن است به علائم حاد هرپس‌ویروس در گربه‌های جوان کمک کنند.

درباره‌ی مکمل لیزین، منابع هم‌نظر نیستند. نسخه‌ی تخصصی مرک می‌گوید ممکن است از شدت بیماری بکاهد، اما کورنل آن را بحث‌برانگیز می‌داند و می‌نویسد چند مطالعه نشان داده‌اند بی‌اثر است و حتی ممکن است علائم و دفع ویروس را بیشتر کند. وقتی دو منبع معتبر این‌قدر با هم فاصله دارند، تصمیم درباره‌ی هر مکمل یا دارویی با دامپزشک است.

قرص سرماخوردگی شما برای گربه سم است

وسوسه‌ی دادن داروی سرماخوردگی خودمان به گربه قابل درک است، اما می‌تواند جان او را بگیرد. بسیاری از داروهای سرفه و سرماخوردگی استامینوفن (پاراستامول) دارند و راهنمای دامپزشکی مرک گربه‌ها را به‌طور خاص در برابر این دارو آسیب‌پذیر می‌داند، چون بدنشان آنزیمی را که برای تجزیه‌ی آن لازم است به مقدار کافی ندارد. به نوشته‌ی مرک، مسمومیت معمولاً با ۴۰ تا ۵۰ میلی‌گرم به ازای هر کیلوگرم وزن رخ می‌دهد، اما در بعضی گربه‌ها با ۱۰ میلی‌گرم به ازای هر کیلوگرم هم علائم دیده شده است؛ برای یک گربه‌ی ۴ کیلویی یعنی حدود ۴۰ میلی‌گرم، که فقط بخش کوچکی از یک قرص معمولی است.

واکسن جلوی همه‌چیز را نمی‌گیرد، اما بیماری را مهار می‌کند

کورنل واکسن هرپس‌ویروس را برای همه‌ی گربه‌ها توصیه می‌کند و می‌نویسد این واکسن جلوی همه‌ی عفونت‌ها را نمی‌گیرد، اما شدت بیماری و دفع ویروس را به‌شکل چشمگیری کم می‌کند. واکسن کالیسی‌ویروس هم به گفته‌ی کورنل صددرصد محافظت نمی‌کند؛ از شکل شدید بیماری می‌کاهد، اما جلوی دفع ویروس را نمی‌گیرد. مرک واکسن این دو ویروس را جزو واکسن‌های اصلی گربه می‌داند و راهنمای ABCD برای بچه‌گربه‌ها دو نوبت تزریق در ۹ و ۱۲ هفتگی و یک یادآور یک سال بعد را پیشنهاد می‌کند. فاصله‌ی یادآورهای بعدی به شرایط زندگی گربه بستگی دارد؛ گربه‌ای که فقط در خانه زندگی می‌کند با گربه‌ای که با گربه‌های دیگر در تماس است فرق دارد و تصمیمش با دامپزشک است.

شاید فکر کنید گربه‌ای که یک بار بیمار شده و خوب شده، دیگر ایمن است. ABCD می‌گوید این‌طور نیست: گربه‌هایی که از این بیماری‌ها بهبود یافته‌اند معمولاً برای همیشه در برابر دوره‌های بعدی محافظت نمی‌شوند و واکسن زدن به آن‌ها هم توصیه می‌شود. یک نکته‌ی دیگر هم هست: به نوشته‌ی مرک، گربه‌هایی که واکسن قطره‌ای بینی گرفته‌اند ممکن است چند روز عطسه کنند؛ پس عطسه‌ی بعد از این واکسن لزوماً نشانه‌ی بیماری نیست.

در خانه چه می‌شود کرد؟

ASPCA چند توصیه‌ی ساده برای کم کردن خطر دارد: گربه را در خانه نگه دارید تا با گربه‌های بیمار تماس پیدا نکند، گربه‌ی بیمار را از بقیه جدا کنید، استرس را کم کنید و واکسن‌ها را به‌روز نگه دارید. مرک هم ترکیب واکسن و کنترل محیط را محافظتی خوب در برابر این بیماری می‌داند.

در تمیز کردن خانه اما دو ویروس رفتار یکسانی ندارند. طبق راهنمای ABCD، هرپس‌ویروس بیرون از بدن شکننده است و بیشتر ضدعفونی‌کننده‌ها و حتی شوینده‌ها آن را از بین می‌برند. کالیسی‌ویروس مقاوم‌تر است؛ حدود یک ماه در محیط دوام می‌آورد و در برابر بسیاری از ضدعفونی‌کننده‌های رایج مقاومت می‌کند. به همین دلیل بعد از بیماری یک گربه، شستن مرتب ظرف‌های آب و غذا، ظرف خاک و پتو و زیراندازش اهمیت دارد و اگر گربه‌ی تازه‌ای در راه است، بهتر است درباره‌ی ضدعفونی مناسب با دامپزشک مشورت کنید.

پنجره‌ای که دیشب باز ماند احتمالاً مقصر اصلی عطسه‌های گربه‌تان نیست؛ ویروسی که از گربه‌ای دیگر رسیده یا استرسی که ویروس خفته را بیدار کرده، محتمل‌تر است.

این مطلب جای معاینه‌ی دامپزشک را نمی‌گیرد.