آلودگی هوا به سگ و گربه هم می‌رسد؛ در روزهای خاکستری از پت‌تان چطور مراقبت کنید؟

یکی از همین صبح‌های آبان است. آسمان شهر خاکستری شده، ماسک را از کشو بیرون می‌آورید و پیش از بیرون رفتن نگاهی به شاخص کیفیت هوا می‌اندازید. اما وقتی سگتان با قلاده جلوی در منتظر ایستاده، کمتر کسی همین حساب‌وکتاب را برای او هم انجام می‌دهد. خیلی از ما ناخودآگاه فکر می‌کنیم حیوانی که بیشتر عمرش را نزدیک زمین و در هوای آزاد گذرانده، در برابر هوای آلوده مقاوم‌تر از ماست. پژوهش‌های تازه تصویر دیگری نشان می‌دهند.

در این مطلب می‌خوانید ذرات معلق با بدن سگ و گربه چه می‌کنند، چرا هوای داخل خانه هم اهمیت دارد، کدام پت‌ها در برابر آلودگی آسیب‌پذیرترند، چه نشانه‌هایی یعنی باید دست‌به‌کار شوید و در روزهایی که شاخص آلودگی بالا می‌رود، بیرون و داخل خانه چه کاری از دستتان برمی‌آید.

ذرات معلق با سگ و گربه چه می‌کنند؟

آنچه در روزهای آلوده بیش از هر چیز سلامت را تهدید می‌کند، ذرات معلق است؛ به‌ویژه ذراتی که قطرشان ۲٫۵ میکرومتر یا کمتر است و با نام PM2.5 شناخته می‌شوند. به‌گزارش آژانس حفاظت محیط زیست آمریکا (EPA)، ذرات کوچک‌تر از ۱۰ میکرومتر می‌توانند به عمق ریه برسند و بعضی از آن‌ها حتی وارد جریان خون می‌شوند، و در این میان ذرات ریزتر از ۲٫۵ میکرومتر بیشترین خطر را دارند. راهنمای ترویجی دانشگاه ایالتی اورگن، که برای مراقبت از حیوانات در هوای دودآلود نوشته شده، اثر این ذرات را طیفی می‌داند که از سوزش چشم و مجاری تنفسی شروع می‌شود و تا کاهش کارکرد ریه و نارسایی قلبی پیش می‌رود.

تا همین چند سال پیش، تقریباً همه‌ی شواهد درباره‌ی اثر آلودگی هوا به انسان مربوط بود و پژوهش مشابه درباره‌ی حیوانات کم بود؛ کمبودی که نویسندگان یک مقاله‌ی تازه هم در ابتدای کارشان به آن اشاره می‌کنند. استیون جارویس از مدرسه‌ی اقتصاد لندن و همکارانش در این پژوهش، که سال ۲۰۲۵ در نشریه‌ی PNAS منتشر شد، داده‌های پنج سال و بیش از هفت میلیون مراجعه به کلینیک‌های دامپزشکی بریتانیا را کنار اندازه‌گیری‌های روزانه‌ی ایستگاه‌های پایش هوا گذاشتند. نتیجه روشن بود: در روزهایی که غلظت PM2.5 در یک شهر بالا می‌رفت، سگ‌ها و گربه‌های بیشتری به دامپزشک برده می‌شدند.

برآورد این گروه این است که اگر غلظت PM2.5 به سقفی که سازمان جهانی بهداشت توصیه می‌کند، یعنی ۵ میکروگرم بر مترمکعب، پایین بیاید، مراجعه به دامپزشک بین ۰٫۷ تا ۲٫۵ درصد کم می‌شود. البته این پژوهش نمی‌گوید هر سگ یا گربه‌ای در روز آلوده بیمار می‌شود؛ حرفش این است که در سطح کل جمعیت، هوای آلوده‌تر با بیماری بیشتر حیوانات خانگی همراه است.

چرا بستن در کافی نیست؟

اولین واکنش بیشتر ما به هوای آلوده این است که در و پنجره را ببندیم و خیالمان راحت شود. بستن پنجره در روزهای آلوده کار درستی است، اما هوای داخل خانه هم آلاینده‌های خودش را دارد. پژوهشگران بیمارستان دامپزشکی دانشگاه ملی تایوان در پژوهشی که سال ۲۰۱۸ در Journal of Veterinary Internal Medicine منتشر شد، ۲۳۰ سگ و ۱۱۸ گربه را یک سال بررسی کردند و میزان PM2.5 را در محیط زندگی هر حیوان در خانه تخمین زدند.

در گربه‌ها رابطه واضح بود. گربه‌هایی که بیماری تنفسی داشتند، در خانه‌هایی با PM2.5 بالاتر زندگی می‌کردند و در خانه‌هایی که غلظت PM2.5 از ۳۵ میکروگرم بر مترمکعب بیشتر بود، شانس بیماری تنفسی گربه حدود چهار برابر خانه‌هایی بود که هوای قابل‌قبول داشتند. در سگ‌ها تصویر پیچیده‌تر بود؛ سطح PM2.5 خانه‌ی سگ‌های بیمار و سالم تفاوت معناداری نداشت و سن، وزن و وضعیت بدنی نقش پررنگ‌تری داشتند.

بااین‌حال یک یافته در سگ‌ها توجه پژوهشگران را جلب کرد: ۳۰ درصد سگ‌های مبتلا به بیماری تنفسی در خانه‌هایی زندگی می‌کردند که در آن‌ها عود سوزانده می‌شد، در حالی که این رقم در سگ‌های سالم ۱۳ درصد بود. دود کردن اسپند و روشن کردن عود در خانه‌های ما هم رایج است. این پژوهش اسپند را بررسی نکرده، اما مرکز سلامت گربه‌ی دانشگاه کورنل هم دود شمع و شومینه را در فهرست محرک‌های احتمالی آسم گربه آورده است.

کدام پت‌ها بیشتر در خطرند؟

انجمن دامپزشکی آمریکا (AVMA) حیواناتی را که بیماری قلبی یا ریوی دارند، در برابر هوای دودآلود به‌طور ویژه در معرض خطر می‌داند و توصیه می‌کند در همه‌ی روزهایی که کیفیت هوا پایین است، از نزدیک زیر نظر باشند.

گروه بعدی نژادهای پوزه‌کوتاه‌اند. کالج جراحان دامپزشکی آمریکا (ACVS) بولداگ انگلیسی، فرنچ بولداگ، پاگ، پکینیز و بوستون تریر را نمونه‌های رایج این ساختار صورت می‌داند و می‌گوید گربه‌های پرشین هم همین ساختار را دارند. در این حیوانات مجاری هوایی بالایی تنگ‌تر از معمول است و به‌گفته‌ی ACVS، تنفس پرصدا، کم آوردن هنگام ورزش و گاهی کبودی لثه و زبان در آن‌ها شایع است. این نشانه‌ها معمولاً بعد از فعالیت زیاد، هیجان یا گرما و رطوبت بالا بیشتر می‌شود و چاقی هم مشکل را بدتر می‌کند. راهنمای دانشگاه اورگن هم سگ‌های پوزه‌کوتاهی مثل بولداگ، شیتزو و پاگ را در هوای دودآلود حساس‌تر می‌داند و می‌گوید به توجه بیشتری نیاز دارند.

گربه‌های مبتلا به آسم را هم باید به این فهرست اضافه کرد. مرکز سلامت گربه‌ی کورنل برآورد می‌کند حدود یک درصد گربه‌های خانگی آمریکا آسم حاد یا مزمن دارند. در فهرست محرک‌های احتمالی این بیماری، دود سیگار، دود شومینه و شمع، خاک گربه‌ی پرگردوغبار، بخار مواد شوینده و اسپری‌ها، گرده‌ی گیاهان و کپک دیده می‌شود؛ یعنی بخشی از چیزهایی که آسم گربه را تحریک می‌کند، همین حالا در خانه‌ی خیلی از ما هست.

چه نشانه‌هایی یعنی باید نگران شوید؟

بر اساس فهرستی که راهنمای دانشگاه اورگن به نقل از AVMA آورده، اگر پت شما بعد از قرار گرفتن در هوای آلوده سرفه می‌کند یا عُق می‌زند، به‌سختی یا با دهان باز نفس می‌کشد، چشم‌هایش سرخ و اشکی شده یا از بینی‌اش ترشح می‌آید، بهتر است با دامپزشک مشورت کنید. خستگی و ضعف، گیجی و کم شدن اشتها یا تشنگی هم در همین فهرست آمده است.

در گربه‌ها نشانه‌های تنفسی گاهی ظریف‌تر است. کورنل از تند نفس کشیدن در زمان استراحت یا درست بعد از بازی، نفس کشیدن با دهان باز، بالا و پایین رفتن غیرعادی قفسه‌ی سینه و شکم همراه با نفس‌های کوتاه و صدای خس‌خس هنگام بازدم به‌عنوان نشانه‌های آسم نام می‌برد. صدای خس‌خس را گاهی فقط وقتی می‌شنوید که از نزدیک به نفس گربه گوش بدهید.

در روزهای آلوده، پیاده‌روی کوتاه

توصیه‌ی AVMA برای روزهایی که هشدار کیفیت هوا اعلام شده، ساده است: پت را تا جای ممکن در خانه نگه دارید، پنجره‌ها را بسته نگه دارید و سگ یا گربه را فقط برای دستشویی و برای مدت کوتاه بیرون ببرید. ورزش سنگین در فضای باز را هم باید تا وقتی هوا بهتر شود، کنار گذاشت. راهنمای دانشگاه اورگن این را دقیق‌تر می‌کند و می‌گوید وقتی شاخص کیفیت هوا (AQI) از ۱۰۰ بالاتر می‌رود، فعالیت متوسط تا شدید باید کم شود.

برای سگ‌هایی که به پیاده‌روی‌های طولانی عادت دارند، این روزها سخت می‌گذرد. می‌توانید به‌جای دویدن در پارک، بخشی از تحرک روزانه را با بازی در خانه جبران کنید و پیاده‌روی بلند را برای روزی بگذارید که شاخص آلودگی پایین آمده است. اگر سگتان از نژادهای پوزه‌کوتاه است یا بیماری قلبی و تنفسی دارد، این احتیاط اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

هوای خانه را پاک‌تر کنید

ساده‌ترین قدم، کم کردن منبع آلودگی است: در خانه سیگار نکشید، اسپند و عود و شمع را در اتاقی که پت در آن است روشن نکنید و اسپری‌های خوشبوکننده و شوینده را دور از او به کار ببرید. اگر گربه دارید، به خاکش هم فکر کنید؛ کورنل خاک پرگردوغبار را جزو محرک‌های احتمالی آسم گربه می‌داند و خاک کم‌گردوغبار این یک محرک را حذف می‌کند.

دستگاه تصفیه‌ی هوا هم می‌تواند کمک کند. EPA می‌گوید دستگاه‌های قابل‌حمل تصفیه‌ی هوا معمولاً با فیلتر HEPA به نرخ بالای پاک‌سازی ذرات می‌رسند. این نرخ با عددی به نام CADR مشخص می‌شود و هرچه بالاتر باشد، دستگاه ذرات بیشتری را فیلتر می‌کند و برای اتاق بزرگ‌تری مناسب است؛ پس دستگاه را متناسب با متراژ اتاقی بخرید که پت بیشتر وقتش را آنجا می‌گذراند. EPA همچنین توصیه می‌کند سراغ دستگاه‌هایی نروید که عمداً ازن تولید می‌کنند، چون ازن خودش ریه را تحریک می‌کند. بااین‌حال به‌گفته‌ی همین نهاد، تصفیه‌ی هوا همه‌ی آلاینده‌ها را از بین نمی‌برد و کم کردن منبع آلودگی همچنان مهم است.

این مطلب جای معاینه و مشاوره با دامپزشک را نمی‌گیرد.