واکسن‌های ضروری سگ: برنامه کامل واکسیناسیون در ایران

واکسن زدن یکی از ساده‌ترین و کم‌هزینه‌ترین کارهایی است که می‌توانید برای سلامت سگتان انجام دهید. اما سؤال همیشگی صاحبان سگ این است: کدام واکسن‌ها واقعاً لازم‌اند، از چه سنی شروع می‌شوند و هر چند وقت باید تکرار شوند؟

در این مقاله، برنامه واکسیناسیون سگ را بر اساس راهنماهای دو مرجع جهانی، یعنی انجمن جهانی دامپزشکی حیوانات کوچک (WSAVA) و انجمن بیمارستان‌های حیوانات آمریکا (AAHA)، مرور می‌کنیم و آن را با شرایط ایران تطبیق می‌دهیم.

واکسن «ضروری» چیست؟

WSAVA واکسن‌ها را به دو گروه تقسیم می‌کند:

• واکسن‌های ضروری (Core): واکسن‌هایی که همه سگ‌ها باید دریافت کنند، با در نظر گرفتن سبک زندگی و منطقه‌ای که در آن زندگی یا به آن سفر می‌کنند.
• واکسن‌های غیرضروری (Non-core): واکسن‌هایی که فقط برای سگ‌هایی توصیه می‌شوند که به‌خاطر محل زندگی یا سبک زندگی‌شان در معرض بیماری خاصی هستند. تصمیم درباره آن‌ها با گفتگوی شما و دامپزشک گرفته می‌شود.

نکته مهم این است که بعضی واکسن‌ها در همه دنیا ضروری‌اند و بعضی فقط در مناطقی که آن بیماری شایع است. همین نکته باعث می‌شود فهرست واکسن‌های ضروری سگ در ایران کمی با برخی کشورها فرق کند.

واکسن‌های ضروری سگ در ایران

سه واکسن اول معمولاً به‌صورت یک تزریق ترکیبی (واکسن چندگانه) زده می‌شوند. در کارت واکسن ممکن است آن را با اختصارهایی مثل DHPP یا DA2PP ببینید.

دیستمپر

دیستمپر یک بیماری ویروسی بسیار مسری است که می‌تواند کل بدن را درگیر کند. بیشتر سگ‌ها با تنفس قطرات آلوده‌ای که سگ بیمار بیرون می‌دهد مبتلا می‌شوند و برخی سگ‌ها حتی بعد از بهبود ظاهری، تا ماه‌ها ویروس را از طریق بزاق و مدفوع پخش می‌کنند.

علائم معمولاً با تب شروع می‌شود و بعد به ترشح چشم و بینی، بی‌حالی، بی‌اشتهایی، مشکلات گوارشی و تنفسی می‌رسد. در برخی سگ‌ها پوست کف پنجه و بینی ضخیم می‌شود و ممکن است علائم عصبی مثل پرش عضلات هم دیده شود. درمان علائم عصبی دیستمپر معمولاً موفق نیست و به همین دلیل، واکسن مؤثرترین راه پیشگیری است.

پاروویروس

پاروویروس یک بیماری ویروسی بالقوه کشنده است که بیشتر توله‌ها و سگ‌های واکسن‌نزده را درگیر می‌کند. سگ آلوده ممکن است حتی قبل از بروز علائم، بیماری را منتقل کند.

مشکل اصلی پاروویروس ماندگاری آن است: ویروس می‌تواند یک سال یا بیشتر در محیط زنده بماند. به همین دلیل، پس از ابتلای یک سگ در خانه، فقط سگ‌هایی که واکسیناسیون کامل دارند باید وارد آن محیط شوند.

هپاتیت عفونی سگ (آدنوویروس نوع ۱)

این بیماری از راه بلعیدن ادرار، مدفوع یا بزاق سگ آلوده منتقل می‌شود. ویروس به رگ‌ها آسیب می‌زند و می‌تواند کبد، کلیه، طحال و ریه را درگیر کند. علائم از یک تب خفیف تا مرگ متغیر است و توله‌های کم‌سن بیشترین خطر را دارند. سگ‌هایی که بهبود پیدا می‌کنند ممکن است دست‌کم ۶ ماه ویروس را از طریق ادرار دفع کنند.

در مناطقی که واکسیناسیون روتین انجام می‌شود، این بیماری کم‌یاب شده و واکسن آن معمولاً همراه واکسن دیستمپر تزریق می‌شود.

هاری

هاری یک بیماری ویروسی مشترک بین انسان و حیوان است که سیستم عصبی را درگیر می‌کند. طبق سازمان جهانی بهداشت (WHO):

• تا ۹۹ درصد موارد هاری انسانی از سگ منتقل می‌شود.
• ویروس از طریق بزاق، معمولاً با گاز گرفتن یا خراش، وارد بدن می‌شود.
• وقتی علائم بالینی ظاهر شود، هاری تقریباً همیشه کشنده است.
• واکسیناسیون سگ‌ها مقرون‌به‌صرفه‌ترین راه پیشگیری از هاری در انسان است، چون انتقال را از مبدأ قطع می‌کند.

WSAVA تأکید می‌کند که در مناطقی که هاری بومی است، واکسن هاری حتی اگر الزام قانونی نداشته باشد، جزو واکسن‌های ضروری است. هاری در ایران بومی است و به گفته نماینده WHO در ایران، حدود چهار مورد از هر پنج مرگ قطعی ناشی از هاری در کشور به گاز گرفتگی سگ برمی‌گردد.

لپتوسپیروز

لپتوسپیروز یک بیماری باکتریایی است که عامل آن می‌تواند مدت طولانی در آب‌های سطحی مثل جوی، رودخانه و آب‌های راکد زنده بماند. سگ‌ها از راه تماس با ادرار یا آب آلوده، زخم پوستی یا خوردن لاشه حیوانات آلوده مبتلا می‌شوند.

شایع‌ترین تصویر بیماری در سگ، آسیب ناگهانی کلیه است و ممکن است کبد هم درگیر شود که خودش را با زردی لثه، پوست و چشم نشان می‌دهد. این بیماری به انسان هم منتقل می‌شود.

WSAVA می‌گوید در کشورها یا مناطقی که لپتوسپیروز بومی است و واکسن مناسب در دسترس است، این واکسن باید جزو واکسن‌های ضروری حساب شود. AAHA هم در به‌روزرسانی سال ۲۰۲۴، لپتوسپیروز را به‌عنوان واکسن ضروری برای همه سگ‌ها توصیه کرده است.

در ایران، یک مطالعه روی ۳۰۰ سگ واکسن‌نزده در تهران و حومه نشان داد حدود یک‌سوم آن‌ها نشانه آلودگی به لپتوسپیرا داشتند و پژوهشگران واکسیناسیون همه سگ‌های بالای ۳ ماه را توصیه کردند. مطالعه دیگری در سال ۲۰۲۲ هم بومی بودن این بیماری را در سگ‌های خراسان شمالی تأیید کرد.

برنامه واکسیناسیون توله‌سگ

چرا توله‌ها چند نوبت واکسن می‌خواهند؟

توله‌سگ در هفته‌های اول زندگی از طریق شیر مادر پادتن دریافت می‌کند. این پادتن‌های مادری از توله محافظت می‌کنند، اما هم‌زمان جلوی اثر واکسن را هم می‌گیرند. مقدار این پادتن‌ها بین توله‌ها، حتی توله‌های یک نسل، خیلی متفاوت است و نمی‌شود دقیق گفت در کدام هفته از بین می‌روند.

به همین دلیل WSAVA توصیه می‌کند توله‌ها چند نوبت واکسن ضروری را با فاصله ۲ تا ۴ هفته دریافت کنند و آخرین نوبت در ۱۶ هفتگی یا بعد از آن باشد.

جدول پیشنهادی

درباره یادآور اول واکسن چندگانه: WSAVA توصیه می‌کند به‌جای صبر کردن تا ۱۲ تا ۱۶ ماهگی، یادآور در ۲۶ هفتگی (حدود ۶ ماهگی) یا بعد از آن زده شود تا توله‌هایی که در نوبت ۱۶ هفتگی هنوز پادتن مادری مزاحم داشته‌اند، زودتر محافظت شوند. AAHA این یادآور را حداکثر یک سال بعد از آخرین نوبت توله‌ای توصیه می‌کند. دامپزشک شما یکی از این دو زمان را انتخاب می‌کند.

سگ بالغ یا سگی که سابقه واکسنش معلوم نیست

اگر سگی را از پناهگاه یا خیابان پذیرفته‌اید یا کارت واکسنش در دسترس نیست:

• طبق AAHA، سگ‌های بالای ۱۶ هفته که سابقه واکسن ندارند، ۲ نوبت واکسن چندگانه با فاصله ۲ تا ۴ هفته دریافت می‌کنند.
• AAHA تأکید می‌کند که برای سگ‌هایی با سابقه نامعلوم، فواید واکسن بسیار بیشتر از خطرات آن است؛ یعنی در شک، واکسن بزنید.
• دامپزشک ممکن است به‌جای تکرار واکسن، آزمایش تیتر پادتن پیشنهاد کند. WSAVA استفاده از این آزمایش را از ۲۰ هفتگی به بعد برای اطمینان از ایمنی سگ تأیید می‌کند.

هر چند وقت یک‌بار باید یادآور زد؟

WSAVA می‌گوید واکسن نباید بی‌دلیل زده شود و واکسن‌های ضروری در سگ بالغ نباید بیشتر از حد لازم تکرار شوند، چون ایمنی حاصل از اغلب واکسن‌های ویروسی زنده تضعیف‌شده چندین سال دوام دارد. به همین دلیل یادآور واکسن چندگانه معمولاً هر ۳ سال یک‌بار است.

در مقابل، ایمنی بیشتر واکسن‌های غیرضروری و همچنین واکسن لپتوسپیروز حدود یک سال دوام دارد و باید سالانه تکرار شود.

واکسن‌های غیرضروری

برخی واکسن‌ها فقط برای سگ‌های در معرض خطر توصیه می‌شوند. نمونه رایج آن واکسن سرفه کنل (بوردتلا و پاراآنفلوانزا) است که برای سگ‌هایی که به پانسیون، مهدکودک سگ یا محیط‌های شلوغ سگ‌ها می‌روند مفید است. WSAVA این واکسن را برای سگ‌های خانگی غیرضروری و برای سگ‌های ساکن پناهگاه ضروری می‌داند.

اگر سگی گازتان گرفت

کارت واکسن را جدی بگیرید

ثبت دقیق تاریخ هر واکسن، نوع آن و تاریخ یادآور بعدی اهمیت زیادی دارد. علاوه بر اینکه دامپزشک بر اساس همین سابقه تصمیم می‌گیرد، برای جابه‌جایی بین‌المللی سگ هم معمولاً ارائه سابقه واکسیناسیون، به‌ویژه واکسن هاری، الزامی است.

جمع‌بندی

• واکسن‌های دیستمپر، پاروویروس و هپاتیت عفونی در همه دنیا ضروری‌اند.
• هاری و لپتوسپیروز در ایران بومی‌اند و طبق معیار WSAVA برای سگ‌های ایران هم ضروری محسوب می‌شوند.
• توله‌ها چند نوبت واکسن با فاصله ۲ تا ۴ هفته می‌گیرند و آخرین نوبت باید در ۱۶ هفتگی یا بعد از آن باشد.
• یادآور واکسن چندگانه در سگ بالغ معمولاً هر ۳ سال و یادآور لپتوسپیروز سالانه است.
• برنامه نهایی واکسیناسیون را همیشه دامپزشک بر اساس شرایط سگ شما تعیین می‌کند.